De gemeente als groene en leefbare gemeenschap
XR Utrecht, Maart 2025
Inspiratie en handreikingen voor verbindende en toekomstbestendige verkiezingsprogramma’s voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2026
Inleiding
Mondiaal worden de geopolitieke verhoudingen steeds meer onverhuld een gewelddadig gevecht om macht en de (korte-termijn) opbrengsten van de schaarse bodemschatten van Moeder Aarde (w.o. fossiele brandstoffen, bijzondere metalen, zoet water) en krijgt het tegengaan van klimaatverandering steeds minder prioriteit. Ook nationaal geeft de politiek onvoldoende prioriteit aan het zetten van daadkrachtige stappen om ons te behoeden voor dan wel te beschermen tegen grote klimaat- en biodiversiteitsveranderingen. En dit terwijl de onheilspellende warmterecords en hevige regenval her en der ook in 2025 maar blijven komen.
Onze steden en dorpen zijn in deze roerige wereld de gemeenschappen waar de kracht ligt en de verbinding gemaakt kan worden om wél samen te bouwen aan een betere wereld. Mensen wonen, ademen, genieten, eten, hebben lief en zijn samen in steden en dorpen. Hier vindt het leven plaats. Alle bewoners kunnen samen hun creativiteit en slagkracht inzetten om een gemeenschap te vormen waar het fijn en ontspannen leven is, om een leefbare en groene plek te creëren die een toekomst heeft. De gemeenteraadsverkiezingen van 2026 bieden een kans om te doen wat hierbij aansluit.
De partijen die meedoen met de gemeenteraadsverkiezingen gaan zich met hun programma’s presenteren aan de kiezers. Deze tekst biedt inspiratie om voor die programma’s zinvolle en effectieve voorstellen te doen, die gericht zijn op het vormen van een groene, leefbare gemeenschap die zo veel als mogelijk het verder escaleren van de klimaatcrisis en het verlies van biodiversiteit tegengaat en die in staat is de klimaatveranderingen die zullen optreden op te vangen.
Inspiratie en handreikingen voor het verkiezingsprogramma voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2026
Vanuit de vier basiseisen XR (*1) Benut en gebruik dit vooral. Zet dit om in zinvolle plannen voor jouw gemeente en draag zo bij aan een netwerk van lokale gemeenschappen die van onderop de verandering brengen waar de wereld zo dringend aan toe is.
Geef de inwoners correcte informatie over de noodzaak tot ingrijpende veranderingen.
Het gemeentebestuur kan de kennis van de burgers én van de eigen medewerkers over de urgentie van de klimaat- en ecologische crises actief bevorderen (*2). De komende jaren zijn cruciaal. Wij denken hierbij aan:
- Geef duidelijke informatie met klimaatklok, monitor, routekaart en rekenkamer
Wij wensen voor alle gemeenten een begrijpelijke en zichtbare klimaatmonitor met wegtikkende klok en een routekaart zoals bijvoorbeeld Amsterdam doet (*3). Laat de klimaatklok behalve op de website ook duidelijk zien in de openbare ruimte, zoals nu al gebeurt in Berlijn en New York. Met een online klimaatroutekaart wordt voor bewoners inzichtelijk welke stappen de gemeente deze en volgende raadsperioden gaat zetten om op korte termijn klimaatneutraal te worden. De klimaatmonitor volgt dat nauwgezet. Stel een klimaatrekenkamer aan die elk jaar rapporteert over de effecten van het klimaat- en biodiversiteitsbeleid van de gemeente en adviseert over benodigde aanvullende maatregelen. Kleinere gemeenten kunnen hierin samenwerken en gemeenten kunnen deskundige ondersteuning vragen bij bijv. het KNMI, het PBL en RIVM. - Organiseer zo snel mogelijk een klimaatburgerberaad
Organiseer in uw gemeente zo snel mogelijk een klimaatburgerberaad. Maak klimaatneutraal worden het doel van het burgerberaad en vraag het burgerberaad om maatregelen aan te dragen waarmee dat snel en rechtvaardig kan worden gerealiseerd. Profileer het klimaatburgerberaad als een crisisberaad en informeer de inwoners voortdurend over de noodzakelijke aanpak.
Besteed bij het klimaat burgerberaad aandacht aan de vraag welke klimaatschade er nu al zichtbaar is in uw gemeente en welke maatregelen nodig zijn om deze te compenseren en hoe de kosten daarvan zo eerlijk mogelijk toegedeeld kunnen worden. - Ga energiearmoede tegen met maximale energiebesparing
De Europese Commissie ziet energiearmoede als een van de grote obstakels voor het uitfaseren van fossiele brandstoffen. Degenen die het minst aan klimaatverandering bijdragen worden het hardst door stijgende energieprijzen geraakt. Met een grootschalige inzet op de isolatie van sociale huurwoningen kan het nieuwe college energiearmoede bestrijden en tegelijkertijd forse stappen zetten op het vlak van energiebesparing. De afgelopen jaren zijn duurzame subsidies, waaronder die voor woningisolatie, vaak ten goede gekomen aan mensen met het meeste eigen vermogen. Met de grootschalige inzet op isolatie kan het nieuwe college serieus werk maken van klimaatrechtvaardigheid en bijdragen aan het terugdringen van energieverbruik. - Bevorder het wonen binnen ecologische grenzen
Het aanpakken van de klimaatcrisis en de wooncrisis worden soms in één adem genoemd. Maar ze gaan niet zonder meer samen. De nieuwbouw van huizen is verantwoordelijk voor 8% van de emissie van broeikasgassen (*4). Inzetten op grootschalige nieuwbouw kan in één klap de inzet op energiebesparing en hernieuwbare energie ongedaan maken. De wooncrisis is een probleem van betaalbare woningen, van een ongelijke verdeling van beschikbare woonruimte en van te weinig geschikt aanbod. Dus geen snelle grootschalige, veel stikstof uitstotende nieuwbouwprojecten maar:
– Maximaal inzetten op behoud en verduurzaming van bestaande woningen
– Woningen splitsen om tegemoet te komen aan veranderende
woonwensen
– Realiseer duurzame woon-coöperaties
– Zo min mogelijk groen opofferen
– Hanteer en realiseer harde referentienormen voor groen, biodiversiteit en maatschappelijke voorzieningen; stel een limiet aan de hoeveelheid uit te stoten broeikasgassen per bouwproject (*5).
– Innovatieve projecten steunen die de woon- en klimaatcrisis samen oplossen(*6). - Minimaliseer het gemotoriseerde verkeer en elektrificeer wat er moet blijven komen
De CO2-uitstoot van het gemotoriseerd verkeer in een stad als Utrecht bijv. daalt sinds 2010. Het brandstofverbruik daalt echter vanaf 2014 niet meer. Het aantal auto’s is stabiel en het percentage elektrisch of hybride is minimaal. Daarnaast blijven de gemeenten in de provincie blijven sterk achter bij het verminderen en elektrificeren van het verkeer (*7). Het verminderen van het gemotoriseerde verkeer gaat langzaam en zeker niet snel genoeg. - Bevorder kennis over het klimaat met bijeenkomsten waarin het klimaat centraal staat
Houd regelmatig een (pers)bijeenkomst waarin journalisten, wetenschappers en burgers het klimaatbeleid van de gemeente kunnen bevragen en controleren.
Organiseer lokaal of regionaal een jaarlijks terugkerend vrij toegankelijk klimaatfestival om van de transitie een gezamenlijke inspanning te maken waarin burgers, bedrijven en overheden worden gemotiveerd om op de toppen van hun kunnen te presteren om de hoge klimaatdoelen te halen die noodzakelijk zijn.
Bevorder de kennis over het klimaat bij burgers door samen met maatschappelijke instellingen en kennisinstituten in de provincie lezingen en cursussen op te zetten. Geef als overheid het goede voorbeeld en start de raadsperiode met een stoomcursus klimaatverandering voor alle beleidsmakers, raadsleden en wethouders van de gemeente. - Herstel en bevorder de biodiversiteit in de stad
Maximeer de biodiversiteit, om zo groene oases te creëren die op natuurlijke wijze om gaan met wateroverschotten en watertekorten, de temperatuur leefbaarder houden en de lucht schoner. Bevorder in elke straat, bijv. met “tegels lichten”, kleine groenvoorzieningen van bewoners en intensiveer het gemeentelijke bomenplantprogramma. - Ga het gebruik van bestrijdingsmiddelen tegen
Gebruik bij het beheer en onderhoud van openbaar groen geen bestrijdingsmiddelen maar zet natuurlijke “vijanden” in tegen verwekkers van plantenziekten.
Geef geen nieuwe vergunningen af aan bedrijven voor de toepassing van bestrijdingsmiddelen bij de kweek en verkoop van land- en tuinbouwproducten. Stimuleer en geef ruim baan aan winkeliers en markten waarin op biologische geteelde wijze waren (groenten, fruit, bloemen, tuinplanten, enz.) worden aangeboden. - Maximaliseer de duurzame opwek van elektriciteit
Maximaal zon op daken, zonneweides en windturbines zijn allemaal nodig om zoveel mogelijk van de lokale energiebehoefte zelf duurzaam te produceren. Neem daarom maatregelen om zonnepanelen op de daken van alle publieke voorzieningen en alle huurwoningen te realiseren. Subsidieer woningcorporaties hiervoor. Ondersteun woningcorporaties in hun plannen voor het gasvrij maken van woningblokken. - Breng de huidige klimaatschade in kaart en compenseer deze
In veel gemeentes is al goed aan te wijzen waar de klimaatverandering en haar veroorzakers hun sporen nalaten: verdroging, minder biodiversiteit, vaker wateroverlast, stankoverlast, vervuiling oppervlaktewateren, langere periodes van hitte, verslechtering luchtkwaliteit, enz. Het is van belang deze gevolgen in uw gemeente in kaart te brengen en plannen aan te pakken om deze veranderingen voor groepen bewoners dragelijk te maken of te compenseren.
*1 Kortweg: zorg voor een eerlijke aanpak en geef correcte informatie over de klimaatcrisis, doe wat nodig is om biodiversiteit te beschermen en de uitstoot van broeikasgassen naar nul te brengen en laat burgers meebeslissen over wat er moet gebeuren.
*2 Zie uitspraken professor Valérie Masson-Delmotte, IPCC auteur en eredoctor van de Universiteit Utrecht: https://www.nrc.nl/nieuws/2022/04/08/veel-bedrijven-doen-er-alles-aan-om-actie-tegen-klimaatverandering-te-voorkomen-a4110111.
Voor het eredoctoraat aan de Universiteit Utrecht zie https://www.uu.nl/nieuws/eredoctoraat-voor-klimaatwetenschapper-valerie-masson-delmotte
*3 https://www.amsterdam.nl/wonen-leefomgeving/duurzaam-amsterdam/klimaatklok/
*6 Zoals Symbiotic Urban Movement van de TU Delft https://www.delftsolardecathlon.com Met een speciaal ontwerp komt SUM met een oplossing voor de verduurzaming van alle 847.000 portiekflats in Nederland: een extra module op de flats maakt de woningen energieneutraal en biedt tegelijkertijd ruimte voor meer woningen.
*7 https://utrecht-monitor.nl/fysieke-leefomgeving/mobiliteit/auto